چالش‌های حقوقی چک صیادی ثبت نشده

شماره مجلد: ۱ | دوره ۳، شماره ۹ – بهار ۱۴۰۵          صفحه: ۱۰۰ – ۶۵

نویسنده: امیر رضایی فومنی

              غزل شیردل‌پور

 

چکیده:

چک صیادی به عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای پرداخت و اعتبار در نظام حقوقی و اقتصادی ایران، پس از اصلاحات قانونی و راه‌اندازی سامانه صیاد، دچار تحول اساسی شده است. هدف اصلی این اصلاحات، افزایش شفافیت، کاهش ریسک معاملات، پیشگیری از جرائم مالی و ارتقای اعتماد عمومی به چک بوده است. با این حال، در عمل پدیده «چک صیادی ثبت‌نشده» چالش‌های حقوقی و قضایی متعددی را به همراه آورده که این مقاله به بررسی جامع آن می‌پردازد. عدم ثبت چک در سامانه صیاد، پرسش‌های مهمی درباره ماهیت حقوقی چک، اعتبار تعهد ناشی از آن، امکان استفاده از ضمانت اجراهای مدنی و کیفری و جایگاه آن در نظام اسناد تجاری ایجاد کرده است. در این پژوهش، دیدگاه‌های مختلف دکترین حقوقی درباره چک صیادی ثبت‌نشده تحلیل شده است؛ از نظریه بقای تعهد و سقوط مزایا گرفته تا خروج چک از وصف تجاری و تلقی آن به‌عنوان سند عادی دِینی. همچنین آثار عدم ثبت بر امکان صدور اجراییه ثبتی، طرح شکایت کیفری صدور چک بلامحل، تأمین خواسته و مسئولیت ضامن مورد بررسی قرار گرفته است. مقاله نشان می‌دهد که قانون‌گذار با الزام به ثبت چک در سامانه صیاد، به دنبال تغییر رویکرد از حمایت کیفری گسترده به سمت پیشگیری فناورانه و کنترل اعتباری بوده است؛ رویکردی که اگرچه در کاهش چک‌های برگشتی و افزایش شفافیت مؤثر بوده، اما در مواردی منجر به تضعیف حمایت از دارنده چک ثبت‌نشده شده است. در ادامه، نقش رأی وحدت رویه دیوان عالی کشور در ایجاد انسجام قضایی و تعیین تکلیف اختلاف‌نظرها بررسی شده و آثار آن بر دعاوی مدنی و کیفری تحلیل گردیده است. در نهایت، مقاله با نقد سیاست تقنینی موجود، بر ضرورت توازن میان کارآمدی اقتصادی سامانه صیاد و حمایت مؤثر از بستانکاران تأکید می‌کند و پیشنهادهایی برای بهبود وضعیت حقوقی چک صیادی ثبت‌نشده ارائه می‌دهد.

کلمات کلیدی : چک صیادی، ثبت در سامانه صیاد، چک ثبت‌نشده، مسئولیت مدنی، ضمانت اجراهای کیفری.