نظریۀ تأثیرگذاری اندیشه‌های سید محمدکاظم یزدی بر قانون مدنی ایران: تحلیل تاریخی و متنی

شماره مجلد: ۴ | دوره ۲، شماره ۸ – زمستان ۱۴۰۴          صفحه: ۲۶ – ۱

نویسنده: محمد مهریار

              احسان بروجردی

 

چکیده:

قانون مدنی ایران، اگرچه در قالب یک نظام حقوقی مدرن تدوین شده، در بنیان خود پیوندی عمیق با فقه امامیه دارد و فهم دقیق بسیاری از مواد آن بدون شناخت مبانی فقهی مؤثر در فرایند تقنین امکان‌پذیر نیست. در این میان، نقش سید محمدکاظم طباطبائی یزدی و کتاب العروة الوثقى در شکل‌گیری برخی از احکام و ساختارهای قانون مدنی، با وجود اهمیت آن، کمتر به‌صورت مستقل و روشمند مورد مطالعه قرار گرفته است. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی میزان و شیوه اثرگذاری آرای فقهی سید یزدی بر تدوین قانون مدنی ایران و تبیین آثار این تأثیر در تفسیر مواد قانونی است. اهمیت این بحث از آن جهت است که تدوین قانون مدنی در فضایی صورت گرفت که بخش مهمی از تدوین‌کنندگان آن به جریان مشروطه‌خواه تعلق داشتند، در حالی که سید طباطبائی یزدی در فضای سیاسی آن دوره در شمار مخالفان مشروطه شناخته می‌شد؛ با این حال، نفوذ علمی و مرجعیت فقهی وی به اندازه‌ای گسترده بود که آرای او در بخش‌هایی از قانون مدنی انعکاس یافت. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه‌بر مطالعه تطبیقی میان مواد قانون مدنی و متون فقهی، به‌ویژه العروة الوثقى، صورت گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که برخی مواد قانون مدنی پیشینه‌ای روشن در متون مشهور فقهی پیش از سید یزدی ندارند و نخستین صورت‌بندی منقح آن‌ها در العروة الوثقى دیده می‌شود؛ همچنین در شماری دیگر از مواد، قانون‌گذار با گزینش تعابیری انعطاف‌پذیر، کوشیده است میان دیدگاه مشهور فقها و تحلیل خاص سید یزدی جمع نماید. بر این اساس، مقاله نتیجه می‌گیرد که در موارد احراز تأثیر، رجوع به العروة الوثقى و مبانی فکری سید یزدی می‌تواند در کشف مراد قانون‌گذار و تفسیر دقیق‌تر مواد قانون مدنی نقش مؤثری ایفا کند.

کلمات کلیدی : قانون مدنی ایران، سید محمدکاظم یزدی، عروة الوثقى، تفسیر قانون مدنی، فقه امامیه.