تحلیل فقهی-حقوقی نهاد حق پذیره در اجاره وقفی و تفاوت ماهوی آن با سرقفلی، عقد حکر، حق تقدیمی، حق الارض

شماره مجلد: ۳ | دوره ۲، شماره ۷ – پاییز ۱۴۰۴          صفحه: ۱۲۸ – ۱۰۵

نویسنده: محمدتقی شاکر

محسن علیزاده

نسرین رحمانی

 

چکیده:

یکی از مصادیق نوپدید اصل حاکمیت اراده در قراردادها، پدیده «حق پذیره» در اجاره موقوفات است که در عمل با مفاهیمی چون سرقفلی، عقد حِکر، حق تقدیمی و حق‌الأرض دارای اشتراکات ظاهری، ولی تفاوت‌های ماهوی عمیقی است. این پژوهش با هدف تحلیل فقهی-حقوقی این نهاد و تمایزگذاری دقیق آن از نهادهای مشابه، به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حق پذیره در چارچوب اجاره وقفی، با توجه به اصل رضایی بودن عقود در فقه امامیه و حقوق ایران، از مشروعیت برخوردار است؛ اما برخلاف تصور رایج، ریشه تاریخی مستقل و روشنی به مفهوم «حق تقدیمی» یا «تسلیمی» ندارد و نمی‌توان آن را ذیل حق‌الأرض یا عقد حِکر طبقه‌بندی نمود. همچنین با تحلیل دقیق ماهیت، شرایط ایجاد و آثار حقوقی حق پذیره، تمایزات ذاتی آن از سرقفلی (در ابعاد منشأ ایجاد، قابلیت انتقال و رابطه با عین موقوفه) و نیز از حق تقدیمی (در جهت و هدف پرداخت) به وضوح تبیین گردید. در نهایت، بررسی قوانین موضوعه حاکی از آن است که این نهاد، هرچند به صراحت نام‌برده نشده، در چارچوب قانون روابط موجر و مستأجر مصوب ۱۳۷۶ و مقررات خاص اوقاف، قابل پذیرش و اعمال است.

کلمات کلیدی : حق پذیره، پذیره‌نویسی وقفی، اجاره وقفی، سرقفلی، عقد حِکر، حق تقدیمی، حق‌الأرض.