بازنگری در مبانی ماده ۳۳۸ قانون مدنی و تحلیل امکان شمول آن بر رمز ارزها
شماره مجلد: ۳ | دوره ۲، شماره ۷ – پاییز ۱۴۰۴ صفحه: ۵۸ – ۲۵
نویسنده: جواد سلطانی فرد
سید امید موسوی
رضا علیزاده
چکیده:
این پژوهش به بررسی این پرسش میپردازد که آیا رمز ارزها با تعریف بیع در ماده ۳۳۸ قانون مدنی، یعنی «تملیک عین به عوض معلوم» انطباق دارند یا خیر.مسئله از آنجا اهمیت مییابد که ظاهر ماده مزبور با تکیهبر قید «عین» شمول بیع نسبت به بسیاری از اموال غیرمادی نوپدید، از جمله رمز ارزها را با تردید مواجه میسازد. پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیهبر منابع فقه امامیه، حقوق مدنی و برخی شواهد تقنینی، مبنای تاریخی ورود قید «عین» در تعریف بیع و ادله موافقان و مخالفان اشتراط عینبودن مبیع را بررسی کرده و امکان انطباق رمز ارزها با ماده ۳۳۸ را میسنجد. یافتهها نشان میدهد: نخست، با توجه به اینکه معاملات غالباً از امور امضاییاند و دلیل معتبر شرعی بر انحصار مبیع در اعیان وجود ندارد در عرف معاملاتی-همسو با شواهدی از کاربرد واژه بیع در برخی آیات و روایات درباره منافع و حقوق- آنچه در مبیع برجسته است «مالبودن» و قابلیت انتساب آن به دارایی اشخاص است؛ از اینرو، با توجه به شناسایی منافع و حقوق مالی بهعنوان مال، مبیع نمیتواند منحصر در اعیان باشد و ذکر «عین» در تعریف بیع بیش از آنکه مقوّم حقیقت آن باشد، متأثر از غلبه معاملات اعیان درگذشته و کوششی برای تمایز بیع از اجاره است.دوم، حتی برفرض حفظ قید «عین» در ماده ۳۳۸ اختصاص آن به اموال مادی نیز موجه نیست؛زیرا دلیلی بر مضیق کردن مفهوم موسع «عین» به امور صرفاً مادی وجود ندارد و چنین تفسیری با نظام کنونی اموال و شناسایی گسترده داراییهای غیرمادی سازگار نیست؛ افزون بر این، مادیانگاری عین بیشتر ریشه در شرایط تاریخی غلبه اعیان محسوس دارد، نه در اقتضای ذاتی مفهوم آن. بر این اساس، رمز ارزها با وجود غیرمادی بودن، به اعتبار تشخص، قابلیت انتساب و امکان نقل و انتقال مستقل، واجد نوعی «عینیت الکترونیکی» بوده و میتوانند در چارچوب تفسیری موسع از«عین» بهعنوان متعلَّق معین قابل تملیک جای گیرند؛درنتیجه، خریدوفروش آنها دستکم از حیث عینبودن مبیع با ماده ۳۳۸ قانون مدنی قابل انطباق است. در پایان، اصلاح تقنینی ماده مزبور با محوریت «مال» یا دستکم تفسیر موسّع از «عین» پیشنهاد میشود.
کلمات کلیدی : ماده ۳۳۸ قانون مدنی، عقد بیع، عین، عینیت، اموال غیرمادی، رمز ارزها.
