ﻧﻘﺶ ﻇﻠﻢ در اﺳﺘﻨﺒﺎط فقهی
شماره مجلد: ۴ | دوره ۱، شماره ۴ – زمستان ۱۴۰۳ صفحه: ۵۲ – ۳۲
نویسنده: مهدی محمدی
سید علیرضا فروغی
چکیده:
ﻇﻠﻢ و ﻋﺪل از ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﺑﺴﻴﺎر ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار و ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ در اندیشه ﺑﺸﺮی اﺳﺖ. یکی از ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻣﻬﻢ در اﻳﻦ ﺧﺼﻮص، اﺛﺮی اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﻇﻠﻢ میتواند در ﻓﺮآﻳﻨﺪ اﺳﺘﻨﺒﺎط اﺣﻜﺎم شرعی اﻳﻔﺎ کند. اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ درﺻﺪد اﺳﺖ ﻧﻘﺶ ﻇﻠﻢ در اﻳﻦ ﻓﺮآﻳﻨﺪ را ﻣﺸﺨﺺ ﻧﻤﺎﻳﺪ. بر اساس ﻛﺘﺐ ﻟﻐﺖ، ﺑﻪ وﻳﮋه ﻛﺘﺐ ﻧﺰدﻳﻚ ﺑﻪ ﻋﺼﺮ ﺻﺪور وحی، ﻇﻠﻢ را میتوان «ﺗﻌﺪی از حد» ﻣﻌﻨﺎ کرد. در ﻣﺘﻮن دینی، به خصوص قرآنکریم ﻫﻢ، ﻫﻤﻴﻦ ﻣﻌﻨﺎ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﻮده اﺳﺖ. بر اﻳﻦ ﻣﺒﻨﺎ، در اﺳﺘﻨﺒﺎط فقهی هر جا از ﺣﺪودی ﻛﻪ ﺷﺎرع آن را ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺷﻤﺮده تخطی ﺷﻮد، ﻇﻠﻢ واﻗﻊ ﺷﺪه است. ﺣﺪود ﻣﻌﺘﺒﺮ در ﻓﻘﻪ، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﺣﺪودی اﺳﺖ ﻛﻪ ﺷﺎرع مشخصاً ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﻮده و ﺣﺪود عقلی و عرفی ﻛﻪ ﺑﻪ اﻋﺘﺒﺎر آن ﺣﻜﻢ ﻛﺮده ﻳﺎ آن را ردع ﻧﻜﺮده ﺑﺎﺷﺪ. در ﻧﺘﻴﺠﻪ، ﻇﻠﻢ ملاکی اﺳﺖ ﻛﻪ در ﺗﻤﺎم ﻓﻀﺎی ﻓﻘﻪ و ﻓﺮآﻳﻨﺪ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﺟﺮﻳﺎن دارد و دو ﻧﻘﺶ ﻋﻤﺪه ﺑﺮای آن ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺼﻮر است: اول، در ﻣﻮاردی ﻛﻪ اﻃﻼق ﻳﺎ ﻋﻤﻮم دلیلی ﺑﺎ ﺧﻄﻮط کلی شرعی ﻣﻨﺎﻓﺎت داﺷﺖ، میتواند دﻟﻴﻞ را ﻣﻘﻴﺪ ﻛﻨﺪ ﻳﺎ از ﻣﻮرد ﻣﻨﺼﺮف ﻧﻤﺎﻳﺪ. دوم، در ﺗﻔﺮﻳﻌﺎت فقهی و ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﺪﻳﺪ میتواند ﻣﺴﺘﻨﺪ ﺣﻜﻢ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد.
کلمات کلیدی : ﻇﻠﻢ، ﻋﺪل، اﺳﺘﻨﺒﺎط، ﻓﻘﻪ، ﺗﻌﺪی، ﺣﺪ.
