تاريخچه كتابخانه دانشگاه شهید مطهری تاريخچه كتابخانه دانشگاه شهید مطهری

 

 ـ نحوه‌ی شكل‌گيري كتاب‌خانه

ميرزا حسين خان سپهسالار با عنايت به درك ويژه از اهميت كتاب‌خانه در يك مركز علمي، قبل از تكميل و اتمام بنا- كه موفق به آن نگرديد- به تمهيد مقدمات تأسيس كتاب‌خانه اقدام نمود. او با خريد كتاب در سال 1297 (هـ . ق) گام نخست را در اين زمينه برداشت؛ سپس با خريد كتاب‌خانه‌ی4000 نسخه اي  اعتضاد السلطنه (م 1298 ق)، وزير علوم وقت، -كه خود اهل فضل و دانش بود و در علم رياضي دستي داشت-كتاب‌خانه را شكل داد؛ بنابراين مواد اوليه‌ی اين كتاب‌خانه از كتاب‌هاي شخصي سپهسالار و كتاب‌هاي خريداری وی و كتاب‌هاي اعتضاد السلطنه مي‌باشد كه همه‌ی آن‌كتاب‌ها وقفی‌اند و مهر و تاريخ 15 ذيحجه 1297 (هـ . ق) را دارند.

 

 ـ حوادث تاريخي، مخاطره‌آميز و حفظ كتاب‌خانه

كتاب‌خانه‌ی مدرسه‌ی عالي شهيد مطهري (سپهسالار) در ميدان بهارستان و جنب ساختمان مجلس شوراي اسلامي قرار دارد ساختمان مجلس و پیرامون آن در ادوار مختلف تاريخ، كانون حوادث و تحولات سياسي بوده و به همین دلیل کتاب‌خانه نیز معمولاً در خطر قرار داشته است. از جمله‌ی آن حوادث تاريخي به توپ بستن و تاراجمجلس به دستور محمد علي شاه قاجار در سال 1327 (هـ . ق) است كه سربازان او به اين مدرسه نیز- كه جنب مجلس واقع شده است- حمله كردند؛ ولي با توجه به از خودگذشتگي عده‌اي از طلاب مدرسه، كتاب‌خانه از غارت يا آسيب مصون ماند.

 

 ـ سازمان‌دهي مواد نخستين كتاب‌خانه، زمينه‌هاي شكل‌گيري فهرست نسخه‌ها

در سال‌هاي 1304 و 1305 هـ . ش به دستور رياست بازرسي وزارت معارف (حكمت) زيرنظر آقاي بديع‌الزمان فروزانفر، دانشمند برجسته‌ی ايران، بادقت در خصوصيات هر يك از نسخه‌ها فهرستی از كتاب‌ها تهيه گرديد.

از بهمن 1309 هـ . ش نيابت توليت اين مدرسه به وزيران فرهنگ وقت واگذار گرديد و در سال 1313 هـ . ش در زمان وزارت آقاي حكمت، مدرسه به عنوان دانشكده­ی معقول و منقول فعاليت خويش را آغاز نمود و استادان برجسته­ی مدرسه، آقايان محمود شهابي. مشكاه و نظرپاك، با نظر آقاي فروزانفر فهرستی از كتاب‌هاي آن را تهيه کردند و با فهرست گذشته تطبيق دادند و با تصحيح آن و اعطای شماره فهرست برگ‌هاي كتابخانه را مرتب نمودند؛ تا اين كه از سال 1313 تا 1318 هـ .ش مرحوم ابن‌يوسف شيرازي، از دانش آموختگان نخستين دوره­ی دانشكده، با همكاري «ايمن عراقي» و «محمد حسين واحد» با استفاده از اطلاعات آقاي بديع‌الزمان فروزانفر- كه در سال­هاي 1304-1305 هـ . ش اطلاعات كاملي از نسخه‌ها و كيفيت آن‌ها حاصل كرده بود- دو جلد فهرست براي كتاب‌هاي كتاب­خانه به رشته­ی تحرير درآوردند.

   

 

پس از دو سال جلد اول آن، شامل بخش‌هاي هفت‌گانه­ی:

1-    قرآن

2-    دعا

3-    تفسير

4-    درباره­ی قرآن

5-    خبر و حديث

6-    فقه

7-    اصول فقه

با معرفي 795 نسخه از 302 كتاب در 696 صفحه منتشر گرديد و جلد دوم آن شامل بخش‌هاي شش‌گانه­ی:

1-    منشآت

2-    فرهنگ نامه‌ها

3-    صرف و نحو

4-    معاني و بيان

5-    عروض

6-    شعر و شاعران

با معرفي 1295 نسخه از 594 كتاب در 796 صفحه انتشار يافت. 

علاوه بر آن كتاب‌هاي مدارس سعدالدوله (سعديه)، صدور و مشيرالسلطنه، به دليل تعطيل شدن اين مدارس در دوره­ی ‌رضاخان و نگه­داري نامناسب و استفاده نکردن بايسته به دستور آقاي حكمت، وزير معارف و اوقاف و نيابت توليت مدرسه به كتاب­خانه­ی مدرسه­ی «دانشكده انتقال يافته»، در قفسه‌هاي مخصوص به آن مدارس نگه­داري گرديد و مطابق شرايط كتاب‌هاي اصلي كتاب­خانه در اختيار دانشجويان و مراجعان قرار گرفت.

كتاب‌هاي مدرسه­ی سعدالدوله 294 نسخه خطي و چاپي كتاب‌هاي مدرسه­ی صدر 219 نسخه خطي و چاپي (36) و كتاب‌هاي مدرسه­ی مشيرالسلطنه 612 جلد بوده است

 در سال 1335 هـ . ش انجمن ايراني «فلسفه و علوم انساني» در تهران وابسته به «انجمن بين‌المللي فلسفه و علوم انساني»- كه مركز آن در پاريس و از مؤسسات وابسته به يونسكو است- تدوين مجدد و چاپ و انتشار فهرستي از تمامي نسخه‌هاي خطي كتاب‌خانه­ی مدرسه را در دستور كار و اقدامات خود قرار داد و آقايان محمدتقي دانش‌پژوه و علي‌نقي منزوي، را- که از متخصصان برجسته­ی فهرست‌نويسي بودند- مأمور فهرست‌نویسی نمود. اين مأموريت طي سه سال، يعني تا پايان سال 1338 هـ .ش به پايان رسيد؛ سپس آقاي علي‌نقي منزوي مأمور تصحيح و چاپ اين فهرست گرديد. اين امر با تجديدنظر در طي سال‌هاي 1339 و 1340 هـ . ش به هم­راه انجام پذيرفت. جلد اول در سال 1341 منتشر شد.  ادامه­ی ‌اين فهرست نيز طي سال‌هاي بعد در دو جلد ديگر منتشر گرديد. فهرست مذكور عليرغم كاست‌ها و نادرستي‌ها تا امروز به هم­راه فهرست مرحوم ابن يوسف تنها مرجع در دسترس جهت آشنایي پژوهش­گران و علاقه‌مندان مجموعه­ی نسخه‌هاي خطي كتاب­خانه در داخل و خارج از كشور به شمار مي‌رود.